اسم رقيب كه عبارت است از حق ، و گفت : « كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ » « 119 » ، از براى استحقاق رب تقديم را در مرتبه و تأخير نفس خويش از براى ايثار تقديم ايشان بر نفس خود ، و از براى مراعات أدب بين يدي الرّب ، زيرا كه كلام با حق است . يا از براى مراعات أدب با قوم باشد كه ايشان مظاهر حقاند ، و هم از براى آن كه ايشان تعلَّم أدب كنند از او ، تا مؤدّب باشند . بيت : كز أدب آيد ببر شاخ انب بى أدب محروم شد از فضل رب هيچ چراغ دولتى بى روغن أدب افروخته نشود ، و هيچ خلعت سعادتى بىسوزن أدب دوخته نشود . دانى در آن بساط كه را راه مىدهند او كز اديب « أدبنى » گوشمال يافت و نيز تقديم مفيد حصر است ، و حصر در حقّ حق صادق است از آن كه رقيب بر ايشان اوست نه غير او ، اما شهيد بر ايشان تنها عيسى نيست . ثم اعلم أن للحق الرقيب الاسم الذي جعله عيسى لنفسه و هو الشهيد في قوله * ( عَلَيْهِمْ شَهِيداً ) * . فقال « وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » . فجاء « بكل » للعموم و « بشيء » لكونه أنكر النكرات . و جاء بالاسم الشهيد ، فهو الشهيد على كل مشهود بحسب ما تقتضيه حقيقة ذلك المشهود . يعنى : بعد از آن عيسى - عليه السّلام - اعلام و اخبار كرد كه اسم شهيد كه در حق نفس خويش ايراد كرد « وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً » « 120 » بر حق نيز اطلاق كرده مىشود پس گفت : « وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » « 121 » . پس لفظ « كل » ، كه از براى عموم است ، آورد و لفظ « شيء » را ، كه انكر نكرات است ، ذكر كرد از براى اظهار فرق ميان شهيد بودن او و شهيد بودن حق ، زيرا كه او شهيد بر قوم خود است در مدت بقا ميان ايشان ، و حق شهيد است بر آن قوم و بر كل شيء ازلا و ابدا ، بحسب آن چه حقايق ايشان اقتضاى آن مىكند . فنبه على أنه تعالى هو الشهيد على قوم [ 222 - ر ] عيسى حين قال « وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ » . فهي شهادة الحق في مادة عيسوية كما ثبت أنه لسانه و سمعه و بصره . يعنى : تنبيه كرد عيسى - عليه السّلام - به قول

--> « 119 » س 5 ى 117 . « 120 » س 5 ى 117 . « 121 » س 5 ى 117 .